De geschiedenis van riso printen

Van kantoorprinter tot kunst printer

Er zijn weinig druktechnieken met een geschiedenis zoals die van de riso printer. Het was een machine die begon als een praktisch hulpmiddel voor scholen en kantoren. Decennia later werd de printer echter een veelgebruikte techniek voor ontwerpers, illustratoren en kunstenaars wereldwijd. Als je vandaag op zoek bent naar een riso print, een riso poster of een riso kaart, dan koop je eigenlijk ook iets met een heel interessant stukje geschiedenis!

De uitvinding van de riso printer

In 1946 richtte Noboru Hayama het Japanse bedrijf Riso Kagaku Corporation op in Tokio. In 1986 brachten ze helemaal iets nieuws op de markt: de Risograph, een machine ontworpen voor goedkope, snelle oplagedruk. Riso printen is eigenlijk een directe navolger van de mimeograaf, een stencilduplicator die al in de late negentiende eeuw bestond en werkte door inkt door een stencil op papier te persen. Die techniek was een hele lange tijd de standaard voor iedereen die meer dan een paar maar minder dan duizend kopieën nodig had: voor een schooltoets of kerkbulletin ging je naar de mimeograaf, voor duizenden exemplaren naar een drukkerij.

De riso printer automatiseerde dit, waardoor je het ook zelf kon drukken! Het werkt zo: een thermisch gegraveerde 'master' (rijstvelletje) wordt om een inkttrommel gewikkeld, en inkt wordt door súper kleine gaatjes op papier geperst. Per kleur is er een aparte drum nodig, elke kleur wordt apart gedrukt.

De doelgroep was in de eerste instantie scholen, kerken en gemeentekantoren. De machine was snel, lekker goedkoop in gebruik en vroeg vrijwel geen technische kennis. De machine gebruiken voor kunst? Daar dacht nog niemand aan.

De underground

Ergens in de begin jaren negentig begon een andere groep mensen de riso printer te ontdekken: zinemakers, punkbands, activisten en kleine uitgevers. Dit had een simpele reden. Voor een fractie van de kosten van offsetdruk (een van de weinige andere oplage drukmethodes in die tijd) kon je tientallen of honderden exemplaren drukken van je eigen tijdschrift, flyer of manifest.

Maar er was ook iets anders wat deze groepen veel aansprak. De inkt droogt anders dan die van een gewone printer, met een zacht, bijna poederig oppervlak. De kleuren zijn intens maar beperkt: fluor roze, aqua blauw, knalgeel, diepzwart. Daarbij kwam er ook een coole misregistratie: wanneer je twee kleuren drukt, liggen de lagen nooit exact op elkaar. Kleine verschuivingen, overlappingen en randjes die net niet kloppen. Die eigenschappen zouden bij een andere techniek als iets slechts of lelijks worden beschouwd. Bij de riso printer werden ze juist omarmt en het is nu iets wat mensen juist zo erg aanspreekt aan deze techniek.

En nu?

Rond het begin van de jaren 2010 begon er iets te verschuiven. Kleine, onafhankelijke drukstudio's gingen de riso printer gebruiken voor kunst! Voor ontwerpers en illustratoren was de riso printer juist interessant om precies de redenen waar de printer eigenlijk niet voor bedoeld was.

Het beperkte kleurenpalet zorgt ervoor dat je niet alle kleuren kan drukken, de textuur van de inkt is een beetje ruig en moeilijk na te maken. De misregistratie geeft elk gedrukt exemplaar iets van een uniek, heel eigens karakter, net een beetje anders dan normaal. Super geschikt en leuk dus voor kleine oplage prints, posters en andere kunstwerken.

Riso printen vandaag: workshops, prints en meer

Wat riso print zo bijzonder maakt in de huidige tijd is dat het een hele mooie maar toch toegankelijke techniek is. Iedereen met een beetje begeleiding kan het leren. En toch produceert het ook altijd nog resultaten die heel erg uniek zijn en direct te herkennen aan de textuur, kleuren en handgemaakte uitstraling.

Riso kaarten, riso posters en kleine oplagen van zines en boekjes hebben een fijne, kleurrijke kwaliteit die je eigenlijk niet digitaal na kan maken. In een wereld van digitale perfectie, en waar we super veel bezig zijn met bijvoorbeeld AI, biedt de riso printer iets anders: de aanwezigheid van het maakproces zelf! :)

En misschien verklaart dat waarom een eigenlijk super simpele, Japanse kantoorcopieermachine uit 1986 steeds populairder wordt. Juist nu trekt de riso printer jonge makers aan die op zoek zijn naar iets wat alleen een digitaal scherm ze niet kan geven. En dat is super tof!